آیا ستاره‌های تابلوی مشهور «شب پرستاره» (The Starry Night) می‌توانند زمان دقیق‌تری از خلق این شاهکار را آشکار کنند؟ پژوهشی تازه با استفاده از شبیه‌سازی نجومی و تطبیق موقعیت اجرام آسمانی، احتمال داده است که آسمان نزدیک سپیده‌دم ۲۲ ژوئیه ۱۸۸۹ در سن‌رمی فرانسه، الگویی برای بخشی از این نقاشی وینسنت ون‌گوگ (Vincent van Gogh) بوده باشد. با این حال، این یافته هنوز تاریخ پذیرفته‌شده اثر را تغییر نداده و نمی‌توان آن را مدرکی قطعی برای زمان پایان نقاشی دانست.
این پژوهش که در ۲۲ اکتبر ۲۰۲۶ در نشریه علمی Scientific Reports منتشر شد، بار دیگر توجه‌ها را به رابطه میان هنر و نجوم جلب کرده است. اهمیت مطالعه در این است که به‌جای تفسیر صرفاً هنری تصویر، موقعیت ماه، سیاره زهره و ستارگان را با شرایط احتمالی آسمان آن دوره مقایسه می‌کند؛ رویکردی که می‌تواند به بررسی دقیق‌تر منابع الهام نقاش کمک کند.
پژوهش نجومی درباره «شب پرستاره» چه می‌گوید؟
گروه پژوهشی با مشارکت الایجا جونگ‌هیون کیم (Elijah Jeong-hyun Kim)، شبیه‌سازی آسمان، تطبیق هندسی اجزای تصویر، وضعیت افق و اطلاعات تاریخی را در کنار یکدیگر قرار داده است. در این بررسی، آسمان نزدیک سپیده‌دم ۲۲ ژوئیه ۱۸۸۹ در سن‌رمی، شهری در جنوب فرانسه که ون‌گوگ مدتی در آن زندگی می‌کرد، به‌عنوان یکی از گزینه‌های محتمل برای مقایسه با نقاشی مطرح شده است.
از جمله عناصر مورد توجه پژوهشگران، هلال ماه، سیاره زهره و خوشه ستاره‌ای قلائص در صورت فلکی گاو هستند. بررسی موقعیت این اجرام و مقایسه آن با ترکیب‌بندی آسمان نقاشی، به ارائه یک فرضیه درباره زمان احتمالی مشاهده برخی از عناصر تصویر منجر شده است.
بر اساس این تفسیر، تاریخ پیشنهادی حدود یک ماه با تاریخ رایج اثر فاصله دارد. با این حال، باید میان شناسایی یک آرایش نجومی مشابه و تعیین تاریخ خلق یک اثر هنری تفاوت گذاشت. حتی اگر موقعیت اجرام آسمانی با بخشی از تصویر هم‌خوانی داشته باشد، این تطابق به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که ون‌گوگ تمام تابلو را در همان صبح نقاشی کرده یا در آن زمان به پایان رسانده است.
چرا تاریخ ژوئن ۱۸۸۹ همچنان معتبر است؟
موزه هنر مدرن نیویورک، موما (MoMA)، همچنان تاریخ این اثر را ژوئن ۱۸۸۹ ثبت کرده است. مشخصات موزه نشان می‌دهد که «شب پرستاره» یک نقاشی رنگ‌روغن روی بوم با ابعاد تقریبی ۷۴ در ۹۲ سانتی‌متر است.
تاریخ ثبت‌شده در فهرست موزه بر اطلاعات مستند مربوط به اثر تکیه دارد؛ در مقابل، پژوهش نجومی جدید می‌کوشد با بازسازی وضعیت احتمالی آسمان، سرنخ دیگری برای تفسیر تصویر ارائه کند. این دو نوع اطلاعات الزاماً یک موضوع را اندازه‌گیری نمی‌کنند. تاریخ ثبت‌شده، زمان شناخته‌شده خلق اثر را مشخص می‌کند، در حالی که تطبیق نجومی می‌تواند به شناسایی زمان احتمالی مشاهده یک منظره یا بخشی از آسمان کمک کند.
از همین رو، انتشار یک پژوهش تازه به‌معنای تغییر خودکار تاریخ رسمی تابلو نیست. برای چنین تغییری باید شواهد تاریخی و هنری نیز بررسی شوند و میزان سازگاری فرضیه با اطلاعات موجود درباره روند کار ون‌گوگ مشخص شود.
آیا ون‌گوگ آسمان را از روی مشاهده مستقیم نقاشی کرد؟
یکی از نکات مهم در بررسی «شب پرستاره»، تفاوت میان بازنمایی هنری و ثبت دقیق یک منظره واقعی است. ون‌گوگ در این اثر صرفاً تصویری شبیه عکس از آسمان ارائه نکرده است. ترکیب‌بندی، شکل حرکت ستاره‌ها، ضربه‌های آشکار قلم‌مو و نحوه نمایش روستا، همگی نشان می‌دهند که با یک بازآفرینی هنری روبه‌رو هستیم.
شرح اثر در موما نیز بر این نکته تأکید دارد که نقاشی طی چند نوبت در روز شکل گرفته است. منظره تابلو ترکیبی از مشاهده، حافظه و تخیل هنرمند به شمار می‌رود؛ روستا دقیقاً بازتاب آن چیزی نیست که از پنجره دیده می‌شد و جای درخت سرو نیز در ترکیب‌بندی هنرمندانه تصویر بازآفرینی شده است.
این ویژگی‌ها به معنای بی‌اهمیت‌بودن بررسی نجومی نیستند. موقعیت اجرام آسمانی می‌تواند سرنخ‌هایی درباره آنچه نقاش دیده یا به خاطر سپرده فراهم کند. با این حال، برای تعیین زمان دقیق خلق اثر باید به این احتمال نیز توجه داشت که هنرمند عناصر مختلف را از مشاهده‌های متفاوت، حافظه یا تخیل خود ترکیب کرده باشد.
دیدگاه کارشناسان درباره تاریخ پیشنهادی جدید
خبرگزاری آسوشیتدپرس نیز در گزارشی درباره این پژوهش، نظر خوزه لوئیس آراگون (José Luis Aragón)، پژوهشگر دانشگاه ملی خودمختار مکزیک که عضو گروه تحقیقاتی نبوده است، جویا شد. او پیشنهاد ارائه‌شده را جالب دانست، اما احتمال ترکیب مشاهده‌های چند شب در یک تصویر را نیز مطرح کرد.
این ملاحظه از نظر روش‌شناختی اهمیت دارد؛ زیرا یک نقاشی می‌تواند عناصر واقعی آسمان را در کنار ویژگی‌هایی قرار دهد که حاصل انتخاب هنری هستند. بنابراین، شباهت میان آرایش ستاره‌ها در نقاشی و یک بازسازی نجومی، به‌تنهایی برای اثبات زمان دقیق خلق اثر کافی نیست.
در ارزیابی چنین ادعاهایی باید سه پرسش را از هم جدا کرد: آیا موقعیت اجرام آسمانی با تصویر مطابقت دارد؟ آیا این مطابقت نشان می‌دهد که هنرمند آن آسمان را مشاهده کرده است؟ و آیا می‌توان از آن برای تعیین تاریخ پایان نقاشی استفاده کرد؟ پاسخ مثبت احتمالی به پرسش نخست، لزوماً دو پرسش دیگر را نیز حل نمی‌کند.
«شب پرستاره بر فراز رون»؛ اثری متفاوت از ون‌گوگ
علاقه ون‌گوگ به آسمان شب به تابلوی سال ۱۸۸۹ محدود نمی‌شود. او پیش‌تر در سپتامبر ۱۸۸۸ اثر دیگری با عنوان Starry Night Over the Rhône یا «شب پرستاره بر فراز رون» را خلق کرده بود. در این نقاشی، نورهای آسمانی و انعکاس آن‌ها روی آب، بخش مهمی از فضای بصری اثر را شکل می‌دهند.
با وجود شباهت موضوعی، این دو تابلو آثار مستقلی هستند که در زمان‌های متفاوت خلق شده‌اند. «شب پرستاره بر فراز رون» به سال ۱۸۸۸ تعلق دارد، در حالی که «شب پرستاره» مشهور موما مربوط به سال ۱۸۸۹ است. تمایز میان این دو اثر هنگام بررسی تاریخ، مکان و شیوه بازنمایی آسمان اهمیت دارد.
اهمیت پژوهش برای هنر و نجوم
مطالعه تازه درباره «شب پرستاره» نمونه‌ای از همکاری میان دانش‌های متفاوت است. نجوم می‌تواند با بازسازی موقعیت ماه، سیاره‌ها و ستارگان، فرضیه‌هایی درباره منابع بصری یک اثر هنری مطرح کند؛ تاریخ هنر نیز با بررسی اسناد، سبک نقاشی و روند شکل‌گیری اثر، امکان ارزیابی این فرضیه‌ها را فراهم می‌کند.
برای مخاطبان، جذابیت ماجرا فقط در یافتن یک تاریخ تازه خلاصه نمی‌شود. پرسش مهم‌تر این است که کدام بخش از تصویر به مشاهده مستقیم مربوط می‌شود، کدام بخش حاصل بازآفرینی هنرمند است و هر نتیجه پژوهشی بر چه شواهدی تکیه دارد. چنین نگاهی کمک می‌کند میان یک یافته علمی قابل بررسی و تیترهای هیجان‌انگیزی که نتیجه را قطعی جلوه می‌دهند، تفاوت بگذاریم.
در حال حاضر، پژوهش منتشرشده یک احتمال نجومی درباره آسمان «شب پرستاره» پیشنهاد می‌کند، اما تاریخ ثبت‌شده اثر در موما همچنان ژوئن ۱۸۸۹ است. تا زمانی که شواهد تازه به تغییر مستندات تاریخی منجر نشوند، بهتر است این یافته را سرنخی برای ادامه بررسی بدانیم، نه پاسخ نهایی به زمان خلق یکی از مشهورترین نقاشی‌های جهان.
