جایگاه محمدرضا شجریان در فرهنگ و هنر ایران تنها به صدای ماندگار و توانایی‌های کم‌نظیر او در آواز محدود نمی‌شود؛ شخصیت اجتماعی، استقلال هنری و پیوند نزدیکش با مردم نیز از عواملی هستند که نام او را در حافظه جمعی ایرانیان زنده نگه داشته‌اند. این موضوع در برنامه «بر خط آواز» همزمان با ششمین سالگرد درگذشت این هنرمند، با حضور جمعی از چهره‌های موسیقی و هنرهای تجسمی مورد توجه قرار گرفت.
حمیدرضا نوربخش، مدیرعامل خانه موسیقی ایران، و جواد بختیاری، هنرمند خوشنویس، در این برنامه درباره ابعاد مختلف شخصیت شجریان و نقش او در شکل‌گیری هویت فرهنگی و اعتمادبه‌نفس ملی سخن گفتند. این رویداد همچنین با پیوند دادن موسیقی، شعر، خوشنویسی و نقاشی‌خط، به پاسداشت میراث هنری ایران پرداخت.
حمیدرضا نوربخش: ماندگاری شجریان فقط به آواز او محدود نیست
حمیدرضا نوربخش در برنامه «بر خط آواز» با اشاره به شخصیت چندوجهی محمدرضا شجریان اظهار کرد که برای شناخت جایگاه این هنرمند در جامعه، باید علاوه بر آواز و توانایی‌های هنری او، به شیوه زندگی، نگاه اجتماعی و نوع ارتباطش با مردم نیز توجه کرد.
به گفته مدیرعامل خانه موسیقی ایران، شجریان سال‌ها در کنار مردم زندگی کرد و پیوند نزدیکی با جامعه داشت. این ارتباط، در کنار کیفیت آثار و ویژگی‌های شخصیتی او، در ماندگاری نام و هنرش نقش مهمی ایفا کرده است.
نوربخش همچنین به علاقه شجریان به خوشنویسی اشاره کرد و گفت این هنرمند در کنار فعالیت‌های گسترده موسیقایی خود، در دوره‌هایی از زندگی به این هنر نیز می‌پرداخت. به این ترتیب، شناخت شجریان تنها از مسیر بررسی آثار موسیقایی او کامل نمی‌شود و توجه به علاقه‌مندی‌ها و وجوه دیگر فعالیت‌های هنری‌اش نیز اهمیت دارد.
استقلال هنری شجریان و پایبندی به باورهایش
مدیرعامل خانه موسیقی ایران در بخش دیگری از سخنانش به انتخاب‌های محمدرضا شجریان در طول فعالیت حرفه‌ای او پرداخت. نوربخش گفت این هنرمند در دوره‌های مختلف زندگی با پیشنهادها و فرصت‌های مالی گوناگونی روبه‌رو بود، اما تلاش کرد استقلال هنری خود را حفظ کند و از مسیر و باورهایش فاصله نگیرد.
او با اشاره به دشواری‌های اقتصادی‌ای که شجریان در مقاطعی تجربه کرده بود، پایداری بر اصول هنری را یکی از ویژگی‌های قابل توجه زندگی این خواننده دانست. از نگاه نوربخش، این پایبندی در کنار کیفیت آثار و ارتباط اجتماعی شجریان، به تثبیت جایگاه او در میان مردم کمک کرده است.
جواد بختیاری: شجریان نماد اعتمادبه‌نفس ملی بود
جواد بختیاری، خوشنویس، نیز در این برنامه با تأکید بر جایگاه فرهنگی محمدرضا شجریان گفت که اهمیت این هنرمند فراتر از عرصه موسیقی است. او شجریان را نمادی از اعتمادبه‌نفس ملی و سرمایه فرهنگی جامعه ایران توصیف کرد و افزود که آثار و شخصیت او در تقویت احساس هویت فرهنگی ایرانیان نقش داشته است.
بختیاری معتقد بود بخشی از جایگاه شجریان نه‌تنها به فعالیت‌هایی که انجام داد، بلکه به انتخاب‌هایی بازمی‌گردد که آگاهانه از آن‌ها پرهیز کرد. به گفته او، دستیابی به چنین جایگاهی به ویژگی‌های شخصیتی و جامعیتی نیاز دارد که در هر هنرمندی جمع نمی‌شود.
این هنرمند خوشنویس همچنین به خاطرات جمعی ایرانیان از شنیدن آوازهای شجریان اشاره کرد و گفت صدای او با لحظات مهم و خاطره‌انگیز زندگی بسیاری از مردم پیوند خورده است. از نظر بختیاری، شناخت و احترام به بزرگان فرهنگ و هنر، چه در زمان حیات و چه پس از درگذشت آن‌ها، از نشانه‌های اعتمادبه‌نفس فرهنگی یک جامعه است.
او با یادآوری چهره‌هایی مانند سعدی، حافظ و سلطان‌محمد نقاش، بر غنای میراث فرهنگی ایران تأکید کرد و ابراز امیدواری کرد که جایگاه شجریان با گذشت زمان بیش از پیش شناخته شود و نسل‌های آینده نیز اهمیت آثار و شخصیت او را درک کنند.
«بر خط آواز»؛ پیوند موسیقی، شعر و خوشنویسی
سیدعباس دعایی، دبیر رویداد «بر خط آواز»، درباره شکل‌گیری این برنامه توضیح داد که این رویداد در ادامه مجموعه برنامه‌هایی برای بزرگداشت چهره‌های فرهنگی خراسان برگزار شده است. در قالب این برنامه‌ها، مناسبت‌های مرتبط با بزرگان فرهنگ و ادب با بهره‌گیری از ظرفیت‌های هنر گرامی داشته می‌شود.
به گفته دعایی، در یکی از برنامه‌های پیشین که به مناسبت زادروز محمدرضا شجریان در کتابخانه ملی برگزار شد، اجرای زنده بر اساس اشعار و آثار مرتبط با این هنرمند نیز در نظر گرفته شده بود. در همان برنامه، روند خلق آثاری با الهام از بزرگان خراسان و استاد شجریان آغاز شد و بخشی از این مجموعه در نمایشگاه «بر خط آواز» به نمایش درآمد.
نمایشگاه «بر خط آواز» از ۱۷ مهر در موزه خوشنویسی ایران آغاز شد و آثاری از نقاشی‌خط با محوریت اشعار محمدرضا شفیعی‌کدکنی و پیوند آن‌ها با آوازهای شجریان را دربر گرفت. در این مجموعه، شعر، خوشنویسی و موسیقی در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند تا امکان بازخوانی میراث فرهنگی ایران از دریچه هنرهای مختلف فراهم شود.
دعایی همچنین گفت یکی از آثار این مجموعه از سوی حسین محجوبی در حال تکمیل بوده است. در برنامه بزرگداشت نیز حاضران فرصتی برای آشنایی با روند شکل‌گیری آثار و خاطرات هنرمندان از محمدرضا شجریان داشتند.
دوتارنوازی خراسان در کنار آثار خوشنویسی
در بخش موسیقایی برنامه «بر خط آواز»، محسن کریمی و ایوب سعیدی به اجرای دوتارنوازی خراسان پرداختند. این اجرا در راستای توجه به میراث موسیقایی خراسان و ایجاد پیوند میان موسیقی نواحی، شعر و هنرهای تجسمی برگزار شد.
حسین محجوبی نیز در ادامه برنامه خاطراتی از استاد شجریان بیان کرد. غلامحسین الطافی، باربد یزدانی، پیمان پیروی و خسرو شیرچی از دیگر حاضران این مراسم بودند.
این برنامه با همکاری دفتر موسیقی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و انجمن موسیقی ایران در موزه خوشنویسی ایران برگزار شد و علاوه بر گرامیداشت یاد شجریان، فرصتی برای توجه دوباره به جایگاه بزرگان خراسان و نقش آن‌ها در حافظه فرهنگی ایران فراهم آورد.
محمدرضا شجریان؛ از آواز ایرانی تا نوآوری در سازسازی
محمدرضا شجریان، مشهور به «خسرو آواز ایران»، اول مهر ۱۳۱۹ در مشهد متولد شد. او از برجسته‌ترین چهره‌های آواز و موسیقی سنتی ایران بود و در طول چند دهه فعالیت هنری، آثار متعددی در پیوند با شعر فارسی و موسیقی ایرانی اجرا کرد.
شجریان ۱۷ مهر ۱۳۹۹، در ۸۰سالگی، در بیمارستان جم تهران درگذشت و پیکرش در محوطه آرامگاه فردوسی در توس به خاک سپرده شد. نام او با اجراهای ماندگار، آلبوم‌های متعدد، کنسرت‌های داخل و خارج از ایران و فعالیت در زمینه‌های گوناگون موسیقی ایرانی گره خورده است.
فعالیت‌های شجریان به آواز محدود نبود. او در خوشنویسی خط نستعلیق نیز فعالیت داشت، در شکل‌گیری گروه شهناز نقش ایفا کرد و به طراحی و ساخت سازهای تازه برای موسیقی ایرانی پرداخت. سازهایی مانند صراحی، شهرآشوب، ساغر، کرشمه و سبو از جمله سازهایی هستند که او معرفی کرد و در سال ۱۳۹۰ در نمایشگاهی در خانه هنرمندان ایران به نمایش گذاشت.
شجریان همچنین در قرائت قرآن فعالیت داشت و اجرای دعای «ربنا» از شناخته‌شده‌ترین آثار او در این زمینه است. در کنار این فعالیت‌ها، حضور در پروژه‌های موسیقایی، تولید آلبوم و اجرای کنسرت در کشورهای مختلف، دامنه فعالیت حرفه‌ای او را گسترش داد.
میراثی که در حافظه فرهنگی ایران ادامه دارد
برنامه «بر خط آواز» با کنار هم قرار دادن موسیقی، شعر و هنرهای تجسمی، بار دیگر به ابعاد گوناگون میراث محمدرضا شجریان پرداخت. سخنان حاضران در این مراسم نشان می‌داد که جایگاه این هنرمند در فرهنگ ایران، تنها بر پایه توانایی‌های آوازی او شکل نگرفته است؛ استقلال هنری، ارتباط با مردم و پیوند آثارش با شعر و هویت فرهنگی ایران نیز در ماندگاری نام او سهم داشته‌اند.
از این منظر، بزرگداشت شجریان فرصتی برای بازخوانی نقش هنرمندان در شکل‌گیری خاطرات جمعی و انتقال میراث فرهنگی به نسل‌های آینده است؛ میراثی که با گذشت زمان همچنان در موسیقی، شعر و دیگر شاخه‌های هنر ایرانی بازتاب پیدا می‌کند.
