گسترش هوش مصنوعی در صنعت نشر، نگرانی نویسندگان و مترجمان را درباره آینده خلاقیت ادبی، امنیت شغلی و حقوق مالکیت آثار افزایش داده است. استفاده از کتابها و نوشتههای دارای حقنشر برای آموزش مدلهای هوش مصنوعی، بدون کسب اجازه از صاحبان آثار، و جایگزینی ترجمه انسانی با خروجی ماشین، از مهمترین موضوعاتی است که فعالان ادبی درباره آن هشدار میدهند. در این میان، بحث اصلی فقط سرعت و کاهش هزینه تولید کتاب نیست؛ بلکه حفظ جایگاه خالقان آثار و سهم آنها از ارزشی است که تولید میکنند.
اعتراض نویسندگان و مترجمان به استفاده بدون اجازه از آثار ادبی
در یکی از تازهترین اعتراضهای حقوقی، انجمن مترجمان ادبی آمریکا به همراه ۱۱ سازمان دیگر فعال در حوزه نویسندگی، روزنامهنگاری، عکاسی و صنایع خلاق، از نویسندگانی حمایت کرده است که از شرکتهای اوپنایآی و مایکروسافت به دلیل استفاده از آثار دارای حقنشر برای آموزش سامانههای هوش مصنوعی شکایت کردهاند.
این سازمانها در لایحهای که در ۳۰ اکتبر ۲۰۲۶ در پرونده حقوقی انجمن نویسندگان آمریکا ارائه کردند، تأکید کردهاند که پیامدهای اقتصادی هوش مصنوعی مولد تنها به نویسندگان محدود نیست و مترجمان ادبی نیز در معرض آسیب قرار دارند.
اختلاف اصلی بر سر این است که آیا شرکتهای فناوری میتوانند کتابها و آثار دارای حقنشر را بدون اجازه صاحبان آنها برای آموزش محصولات خود به کار بگیرند یا چنین استفادهای نیازمند دریافت مجوز و پرداخت حقالزحمه است. نویسندگان شاکی این اقدام را نقض حقوق مؤلف میدانند، در حالی که شرکتهای فناوری به دفاع از استفاده از آثار در چارچوب قوانین موجود استناد میکنند.
چرا ترجمه ادبی با ترجمه ماشینی تفاوت دارد؟
انجمن مترجمان ادبی آمریکا هشدار داده است که گسترش ترجمه ماشینی ممکن است نقش مترجم را از آفریننده یک متن مستقل به ویراستار خروجی هوش مصنوعی کاهش دهد. این نگرانی از آنجا ناشی میشود که ترجمه ادبی صرفاً جایگزین کردن واژههای یک زبان با واژههای زبان دیگر نیست.
مترجم برای انتقال یک اثر باید درباره لحن، ریتم، استعارهها، شوخیها، ساختار جملهها و جهان ذهنی نویسنده تصمیمهای خلاقانه بگیرد. به همین دلیل، انجمن تأکید میکند که ترجمه ادبی خود اثری خلاقانه و برخوردار از حقنشر است و مترجم باید بهعنوان آفرینندهای مستقل شناخته شود.
کاترین اوگارد ینسن، مدیر اجرایی این انجمن، برای توضیح تفاوت میان ترجمه انسانی و ماشینی، از مثال موسیقی استفاده کرده است. او این تفاوت را به بازخوانی خلاقانه یک قطعه موسیقی تشبیه میکند و معتقد است ارزش اجرای دوباره یک اثر در انتخابها و برداشت شخصی هنرمند نهفته است؛ همانطور که مترجم نیز باید بتواند برداشت و بیان خلاقانه خود را در زبان مقصد شکل دهد.
مترجمان: هوش مصنوعی هنوز تجربه انسانی را ندارد
دیپا بهاستی، مترجم برنده جایزه بینالمللی بوکر، در گفتوگویی با روزنامه کاتماندو پست در سپتامبر ۲۰۲۶ درباره توانایی هوش مصنوعی در ترجمه ادبی ابراز تردید کرده است. او معتقد است تا زمانی که این فناوری نتواند تجربههایی مانند اندوه، شادی و خنده را به معنای انسانی درک کند، نمیتوان آن را همسطح مترجم ادبی دانست.
بهاستی همچنین تأکید کرده است که روان بودن متن یا انتقال معنای ظاهری، تنها معیار سنجش کیفیت ترجمه نیست. شناخت فرهنگی، تجربه انسانی و توانایی انتقال لایههای عاطفی و ادبی نیز در ارزش یک ترجمه نقش دارند.
یورن کامبلن، مدیر سازمان فرانسوی اطلس، نیز معتقد است ترجمه ماشینی اغلب به تولید عبارتهای تکراری و آشنا منجر میشود؛ در حالی که مترجم انسانی میکوشد در زبان مقصد بیانی تازه و متناسب با اثر خلق کند.
کیتی دربیشایر، مترجم آلمانی به انگلیسی، نیز بر اهمیت شناخت شخصیتها و انگیزههای آنها در ترجمه رمان تأکید کرده است. از نگاه او، مترجم در جریان کار بهتدریج با جهان داستان و شخصیتها آشنا میشود و گفتوگوها را متناسب با موقعیت و ویژگیهای هر شخصیت بازآفرینی میکند؛ فرایندی که به گفته او، ابزارهای هوش مصنوعی هنوز در انجام کامل آن با محدودیت روبهرو هستند.
کاهش دستمزد و فرصتهای شغلی مترجمان
یکی از نگرانیهای جدی فعالان صنعت نشر، گسترش الگویی است که در آن هوش مصنوعی پیشنویس ترجمه را تولید میکند و مترجم انسانی فقط مسئول اصلاح و ویرایش متن میشود. شرکتهای فعال در این حوزه، کاهش هزینه و افزایش سرعت انتشار کتابها را از مزایای این روش معرفی میکنند؛ اما مترجمان درباره پیامدهای شغلی آن هشدار میدهند.
بر اساس گزارش نشریه پابلیشرز ویکلی در سپتامبر ۲۰۲۶، برخی مترجمان و ناشران درباره تأثیر این الگو بر دستمزدها، حجم کار و زمان تحویل آثار ابراز نگرانی کردهاند. در چنین شرایطی ممکن است مترجم با دستمزد کمتر، مهلت کوتاهتر و مسئولیت اصلاح متنی روبهرو شود که بخش اصلی آن را ماشین تولید کرده است.
استفان توبلر، مترجم و بنیانگذار انتشارات مستقل «اند آدر استوریز»، نیز گفته است نمونههایی از ترجمه ادبی تولیدشده با هوش مصنوعی که دیده، با بهترین ترجمههای انسانی قابل مقایسه نیستند. او همچنین نسبت به این تصور که پیشرفت فناوری در همه زمینهها بدون محدودیت ادامه خواهد داشت، هشدار داده است.
در نمونهای از تغییرات بازار نشر، بخش رمانهای عاشقانه انتشارات هارلکین در فرانسه با همکاری یک شرکت فعال در حوزه ترجمه هوش مصنوعی، بخشی از فرایند ترجمه را به این فناوری سپرده است. طبق گزارش گاردین، این تصمیم به قطع همکاری با شماری از مترجمان منجر شده است.

هشدار انجمنهای ادبی درباره یکدست شدن زبان و سبک
انجمن مترجمان ادبی کانادا نیز در بیانیهای در آوریل ۲۰۲۵ درباره استفاده بیضابطه از ابزارهای ترجمه ماشینی هشدار داده بود. این انجمن سه پیامد مهم را مطرح کرده است: کاهش کیفیت و خلاقیت متون، یکدست شدن زبان و سبکها و تضعیف شرایط کاری مترجمان.
از نگاه این نهاد، گسترش ترجمه ماشینی میتواند به کاهش ارزش حرفهای مترجمان، پایین آمدن دستمزدها، افزایش حجم کار و کوتاه شدن زمان تحویل ترجمهها منجر شود.
شورای نویسندگان اروپا و شورای انجمنهای مترجمان ادبی اروپا نیز در نوامبر ۲۰۲۵ با انتشار بیانیهای با عنوان «کتاب را نمیتوان با یک کلیک ترجمه کرد» به برنامه آمازون برای عرضه ابزار ترجمه ماشینی در فروشگاه کیندل اعتراض کردند. این دو نهاد تأکید کردند که ترجمه ادبی به درک طنز، استعاره، احساسات، نیت نویسنده و زمینه فرهنگی اثر نیاز دارد و ترجمه ماشینی ممکن است این لایهها را حذف کند.
نویسندگان مشهور درباره آینده ادبیات چه میگویند؟
مارگارت اتوود؛ ضرورت حمایت از حقوق صاحبان آثار
مارگارت اتوود، نویسنده رمان «سرگذشت ندیمه»، در گفتوگویی با تد در سال ۲۰۲۵ بیشتر بر خطر تولید تصاویر جعلی و استفاده از آنها در تبلیغات سیاسی تمرکز کرده است. او معتقد است نویسندگان همچنان میتوانند با تکیه بر دیدگاه و تجربه شخصی خود مخاطب داشته باشند، اما برخی مشاغل مرتبط با تولید متن، از جمله نویسندگی تبلیغاتی و بخشهایی از تولید محتوای خبری، ممکن است بیشتر در معرض جایگزینی با فناوری قرار گیرند.
اتوود همچنین از نامه انجمن نویسندگان آمریکا حمایت کرده است؛ نامهای که در آوریل ۲۰۲۵ با همراهی نویسندگانی مانند جیمز پترسون، سوزان کالینز، جنیفر ایگن، مایکل چابون، جاناتان فرنزن و نورا رابرتس منتشر شد. خواسته اصلی امضاکنندگان این بود که شرکتهای هوش مصنوعی برای استفاده از آثار دارای حقنشر، رضایت صاحبان آثار را جلب کنند و به آنها دستمزد بپردازند.
نورا رابرتس؛ بدون درآمد، خلق آثار تازه دشوار میشود
نورا رابرتس در بیانیه همراه این کارزار تأکید کرده است که اگر خالقان آثار دستمزد مناسبی دریافت نکنند، توانایی ادامه فعالیت و خلق آثار تازه را از دست خواهند داد. این موضع بر پیوند مستقیم میان رعایت حقوق مؤلف و تداوم تولید ادبی تأکید دارد.
جان گریشام؛ نگرانی از کاهش فرصتهای نویسندگی
جان گریشام، نویسنده رمانهای پرفروش، در جشنواره بینالمللی کتاب ادینبرو در اوت ۲۰۲۶ درباره پیامدهای اقتصادی هوش مصنوعی هشدار داده است. نگرانی او این است که کاهش هزینه تولید محتوا با استفاده از فناوری، انگیزه شرکتها برای پرداخت دستمزد به نویسندگان انسانی را کمتر کند.
کازوئو ایشیگورو؛ قدرت هوش مصنوعی در تأثیرگذاری بر احساسات
کازوئو ایشیگورو، برنده نوبل ادبیات، نیز در گفتوگویی با گاردین در مارس ۲۰۲۵ درباره توانایی هوش مصنوعی برای تأثیرگذاری بر احساسات انسان هشدار داده است. از نگاه او، این فناوری ممکن است در آینده به ابزاری قدرتمند برای برانگیختن خشم، اندوه یا خنده تبدیل شود و بر هنر و صنایع خلاق تأثیر بگذارد.
اروپا خواهان شفافیت بیشتر درباره منابع آموزشی هوش مصنوعی است
شورای نویسندگان اروپا در سپتامبر ۲۰۲۶ از کمیسیون اروپا خواست شرکتهای فناوری درباره منابع مورد استفاده برای آموزش مدلهای هوش مصنوعی شفافیت بیشتری داشته باشند و امکان مخالفت صاحبان آثار با استفاده از نوشتههایشان را فراهم کنند.
این شورا معتقد است استفاده بدون اجازه از آثار ادبی میتواند درآمد و فرصتهای شغلی نویسندگان و مترجمان را کاهش دهد و به اعتبار حرفهای آنها آسیب بزند. سباستیا پورتل، رئیس شورای نویسندگان اروپا، نیز بر ضرورت رعایت حق صاحبان اثر برای مخالفت با هر نوع بهرهبرداری از آثارشان، از جمله استفاده در سامانههای هوش مصنوعی، تأکید کرده است.
نگرانی دیگر این نهاد به اسکن کتابهای قدیمی و کمیاب برای آموزش مدلهای هوش مصنوعی مربوط میشود. از نگاه فعالان ادبی، آثار قدیمی نیز بخشی از میراث مکتوب هستند و استفاده از آنها بدون اطلاع یا مجوز صاحبان حقوق و نهادهای نگهدارنده میتواند مسائل حقوقی و فرهنگی ایجاد کند.
آیا نویسندگان با هر نوع استفاده از هوش مصنوعی مخالفاند؟
اعتراض نویسندگان و مترجمان لزوماً به معنای مخالفت با تمام کاربردهای هوش مصنوعی نیست. این ابزارها میتوانند در کارهایی مانند تهیه پیشنویس، جستوجوی معادلهای واژگانی و انجام برخی فعالیتهای تکراری به فعالان نشر کمک کنند.
اما استفاده شخصی و حرفهای از ابزارهای هوش مصنوعی با استفاده شرکتها از آثار دیگران برای آموزش محصولات تجاری، بدون رضایت و پرداخت حقالزحمه، دو موضوع متفاوت است. بسیاری از مخالفان استفاده بیضابطه از این فناوری، خواهان تعیین قواعد روشن برای حفظ حقوق مؤلف و حمایت از نیروی انسانی هستند.
آینده ادبیات در عصر هوش مصنوعی؛ مسئله فراتر از جایگزینی شغلهاست
مناقشه هوش مصنوعی و ادبیات تنها به احتمال حذف برخی مشاغل محدود نمیشود. در ترجمه ادبی، لحن شخصیتها، سکوت میان جملهها، شوخیهای وابسته به فرهنگ و استعارههای چندلایه میتوانند تجربه خواندن یک اثر را تغییر دهند. مترجم انسانی با شناخت زبان، فرهنگ و ادبیات درباره این عناصر تصمیم میگیرد و آنها را در زبان مقصد بازآفرینی میکند.
در مقابل، طرفداران استفاده از هوش مصنوعی در صنعت نشر بر کاهش هزینه، افزایش سرعت و امکان دسترسی بیشتر مخاطبان به کتابهای زبانهای گوناگون تأکید دارند. این فناوری میتواند بخشی از فرایند تولید و ترجمه را تسهیل کند، اما جایگزین کردن نیروی متخصص با خروجی ماشین، پرسشهایی جدی درباره کیفیت ادبی، دستمزدها و استقلال حرفهای مترجمان ایجاد میکند.
در نهایت، چالش اصلی انتخاب میان فناوری و انسان نیست؛ بلکه تعیین مرزهای استفاده از فناوری و تضمین حقوق کسانی است که آثار ادبی را خلق یا به زبانهای دیگر منتقل میکنند. اگر شرکتها از آثار نویسندگان و مترجمان برای آموزش مدلهای خود استفاده کنند و سپس همان فناوری را برای رقابت با خالقان این آثار به کار بگیرند، مسئله سهم صاحبان اثر از ارزش تولیدشده به یکی از مهمترین موضوعات آینده صنعت نشر تبدیل خواهد شد.














