علی نصیریان در گفت‌وگویی درباره سال‌های فعالیت خود در تئاتر، تجربه همکاری با هنرمندانی چون شاهین سرکیسیان و علی حاتمی و شکل‌گیری نقش‌های ماندگاری مانند قاضی شارع در سریال «سربداران» صحبت کرده است. او با مرور خاطراتی از آغاز فعالیت هنری خود، بر اهمیت خودآموزی، شناخت دقیق شخصیت و توجه به ریشه‌های فرهنگی نمایش تأکید می‌کند و معتقد است بازیگری نباید صرفاً مسیری برای رسیدن به شهرت و ثروت باشد.
تئاتر ایرانی و اهمیت ادبیات نمایشی
نصیریان معتقد است ادبیات دراماتیک هر ملت، بخش اصلی هویت تئاتری آن ملت را شکل می‌دهد. از نگاه او، اجرای نمایشنامه‌های خارجی می‌تواند به تجربه هنری بازیگران و گروه‌های نمایشی اضافه کند، اما نباید باعث کم‌رنگ‌شدن نمایشنامه‌نویسی ایرانی شود.
او در ابتدای فعالیت حرفه‌ای خود با راهنمایی فهیمه راستکار به خانه شاهین سرکیسیان رفت و حدود یک سال در آنجا با شیوه‌های تئاتر مدرن آشنا شد. سرکیسیان با رویکردی متأثر از شیوه استانیسلاوسکی کار می‌کرد و خانه‌اش را به محلی برای تمرین، مطالعه و تبادل نظر هنرمندان تبدیل کرده بود.
در آن جلسات، هنرمندانی مانند جعفر والی و عباس جوانمرد نیز حضور داشتند. سرکیسیان گاهی روشنفکران و نویسندگان آن دوره، از جمله احمد شاملو و جلال آل‌احمد، را به تمرین‌ها دعوت می‌کرد تا درباره کارهای گروه نظر بدهند.
با وجود تلاش‌های گروه، اجرای نمایشنامه «جنوب» نوشته ژولین گرین به دلیل هزینه‌های زیاد و کمبود لباس، دکور و امکانات به سرانجام نرسید. همین تجربه باعث شد اعضای گروه به جست‌وجوی متون ایرانی و راه‌هایی برای شکل‌دادن به نمایش مدرن بر اساس داستان‌های فارسی روی بیاورند.
تبدیل داستان‌های ایرانی به نمایشنامه
نصیریان از علاقه خود به آثار صادق هدایت یاد می‌کند و می‌گوید داستان‌های او در شکل‌گیری نگاهش به نمایشنامه‌نویسی تأثیر داشته‌اند. او با الهام از داستان «داش آکل»، نمایشنامه «خرقه آلوده» را نوشت و شخصیت لوطی رمضان را نیز با نگاه به یکی از شخصیت‌های واقعی اطراف میدان گمرک شکل داد.
این نمایش به شکل معرکه‌گیری اجرا شد و پس از آنکه اداره هنرهای زیبا با کار گروه آشنا شد، امکانات محدودی برای اجرای آن در اختیارشان گذاشت. گروه توانست از سالنی با حدود ۱۰۰ صندلی استفاده کند و برای دکور نیز ۸۰۰ تومان کمک‌هزینه دریافت کرد.
اجرای نمایش با استقبال و تشویق روبه‌رو شد و اعضای گروه فرصتی پیدا کردند تا آن را برای استادان دانشگاه نیز اجرا کنند. نصیریان می‌گوید پس از این تجربه، داستان «بلبل سرگشته» را که صادق هدایت در مجله «سخن» معرفی کرده بود، به نمایشنامه تبدیل کرد.
او هنگام نوشتن این اثر حدود ۲۵ سال داشت. نمایش «بلبل سرگشته» بعدها در شهرهایی مانند تهران، شیراز، اهواز، اصفهان و مسجدسلیمان اجرا شد و گروه آن را در پاریس و در جشنواره ملل متحد نیز روی صحنه برد.
نصیریان موفقیت این تجربه را نتیجه کار گروهی می‌داند و تأکید می‌کند که شکل‌گیری جریان تئاتر ایرانی در آن دوره حاصل همکاری و همراهی هنرمندانی بود که در خانه سرکیسیان گرد هم آمده بودند.
شاهین سرکیسیان؛ معلم و پشتیبان تئاتر ایران
نصیریان شاهین سرکیسیان را یکی از چهره‌های اثرگذار در شکل‌گیری تئاتر مدرن ایرانی می‌داند. به گفته او، سرکیسیان با وجود محدودیت‌های مالی و امکاناتی، خانه خود را در اختیار هنرمندان قرار می‌داد و با برگزاری جلسات منظم، زمینه آموزش و تمرین را فراهم می‌کرد.
سرکیسیان ۱۷ سال در فرانسه زندگی کرده بود و با زبان فرانسوی آشنایی داشت. با این حال، برای ترجمه روان برخی نمایشنامه‌ها از جمله «دوشیزه ژولی»، از همکاری نصیریان، جوانمرد و والی استفاده می‌کرد.
در جلسات خانه او موضوعات متنوعی از ادبیات و هنر بررسی می‌شد. نصیریان این تجربه را نوعی کارگاه آموزشی می‌داند و معتقد است هنرمندان تئاتر باید با مطالعه و پیگیری مستقل، دانش خود را گسترش دهند.
چگونه نقش قاضی شارع در «سربداران» شکل گرفت؟
یکی از ماندگارترین نقش‌های علی نصیریان، شخصیت قاضی شارع در سریال تاریخی «سربداران» است. او می‌گوید انتخاب شیوه بیان و حرکات این شخصیت، تصمیمی بود که خودش بر اساس نشانه‌های موجود در فیلمنامه گرفت.
در متن، قاضی شارع هم قاضی‌القضات معرفی شده و هم واعظ. نصیریان با توجه به همین ویژگی، به دنبال الگویی برای نوع سخن گفتن و حرکات اغراق‌آمیز یک واعظ رفت. او از خاطرات نوجوانی خود و مشاهده سخنرانی‌های حاج آقای فلسفی در مسجد حاج حسن و مسجد ترک‌ها در بازارچه یاد می‌کند.
به گفته نصیریان، بیش از محتوای سخنان فلسفی، شیوه بیان، حرکات دست و روایت کشدار و پرآب‌وتاب او توجهش را جلب کرده بود. همین مشاهده‌ها در طراحی بازی قاضی شارع تأثیر گذاشت؛ شخصیتی که با لحن و حرکات متفاوتش در ذهن مخاطبان ماندگار شد.
نصیریان درباره انتقادهایی که به شیوه بازی او وارد شده بود، می‌گوید آگاهانه این سبک را انتخاب کرده تا ویژگی واعظ‌بودن شخصیت را برجسته کند و او را از دیگر شخصیت‌های سریال متمایز سازد.
همکاری با علی حاتمی و شکل‌گیری دیالوگ‌های «هزاردستان»
نصیریان همکاری با علی حاتمی را به دلیل آشنایی قبلی و شناخت متقابل، تجربه‌ای راحت‌تر برای خود می‌داند. او در عین حال از رابطه کاری خوبش با محمدعلی نجفی نیز یاد می‌کند و می‌گوید هر دو کارگردان در زمینه فیلمنامه و شخصیت‌پردازی توانمند بودند.
به گفته او، یکی از عادت‌های علی حاتمی این بود که گاهی دیالوگ‌ها را از پیش در اختیار بازیگران نمی‌گذاشت و تنها فضای سکانس را توضیح می‌داد. بازیگران دیالوگ‌ها را صبح روز فیلمبرداری دریافت می‌کردند؛ موضوعی که برای نصیریان دشوار بود، زیرا ترجیح می‌داد متن را زودتر بخواند و بارها تمرین کند تا به زبان و بیان خودش تبدیل شود.
نصیریان همچنین درباره سریال «میوه ممنوعه» می‌گوید هنگام ایفای نقش در این مجموعه، داستان «شیخ صنعان» از عطار نیشابوری را در ذهن داشته است. او معتقد است بازیگر برای ساختن یک شخصیت باید درباره هویت، زبان، لحن، فرهنگ و جایگاه اجتماعی او شناخت کافی پیدا کند.
چرا بازیگری به خودآموزی و شناخت شخصیت نیاز دارد؟
از نگاه نصیریان، نخستین قدم برای بازیگری، کشف شخصیت است. بازیگر باید بداند فردی که قرار است نقش او را ایفا کند، چگونه حرف می‌زند، به چه فرهنگی تعلق دارد و از چه طبقه و گروه اجتماعی می‌آید. این شناخت به مطالعه، مشاهده و تلاش مستمر نیاز دارد.
او با مقایسه شرایط امروز و سال‌های آغاز فعالیت خود می‌گوید در دهه ۱۳۳۰ منابع آموزشی تئاتر بسیار محدود بود. به گفته او، در سال ۱۳۳۰ در سراسر ایران تنها یک کتاب تئاتر در دسترس بود و آن هم «هنر تئاتر» نوشته عبدالحسین نوشین بود.
نصیریان همچنین به حضور سه استاد آمریکایی تئاتر در ایران از سال ۱۳۳۵ اشاره می‌کند که طی سه سال در دانشکده ادبیات درباره نمایشنامه‌نویسی، کارگردانی و بازیگری تدریس کردند. درس‌های آنان با همکاری استادانی مانند دکتر فروغ و بیژن مفید ترجمه و تکثیر می‌شد و نصیریان نسخه‌هایی از این مطالب را برای علاقه‌مندان در شهرستان‌ها می‌فرستاد.
او معتقد است امروز کتاب، نمایشنامه، کلاس، کارگاه آموزشی و ارتباطات جهانی در دسترس هنرمندان قرار دارد، اما نگاه بخشی از علاقه‌مندان به بازیگری بیش از اندازه به شهرت و ثروت معطوف شده است.
تئاتر نباید فقط به کسب درآمد محدود شود
نصیریان با اشاره به دشواری‌های اقتصادی تئاتر می‌گوید هزینه‌های زندگی و مخارج تولید، بخشی از فعالیت‌های نمایشی را به سمت بازار و درآمدزایی سوق داده است. با این حال، او معتقد است همچنان آثار ارزشمند و فرهنگی در تئاتر ایران تولید می‌شوند.
او از نمایش «ددالوس و ایکاروس» و «می‌سی‌سی‌پی نشسته می‌میرد» به کارگردانی همایون غنی‌زاده به عنوان نمونه‌هایی از آثار قابل توجه یاد می‌کند و خلاقیت اجرایی و طراحی صحنه این آثار را تحسین می‌کند.
به باور او، تئاتر بخشی از هویت فرهنگی جامعه است و نباید برای کسب درآمد، اثری شتاب‌زده و فاقد ارزش هنری تولید کرد. البته از نظر نصیریان، مطلوب آن است که یک نمایش هم از نظر فرهنگی ارزشمند باشد و هم بتواند درآمد اقتصادی داشته باشد.
حمایت از هنرمندان بدون دخالت در کار آنها
نصیریان با اشاره به تجربه‌های گذشته می‌گوید در دوره فعالیت گروه‌های تئاتری، اداره هنرهای زیبا گاهی هزینه سفر یا بخشی از مخارج اجرا را تأمین می‌کرد، اما دخالت چندانی در محتوای آثار نداشت.
او معتقد است امروز گاهی حمایت مالی با دخالت در روند تولید همراه می‌شود و حتی در مواردی که حمایتی انجام نمی‌شود نیز محدودیت‌هایی برای هنرمندان وجود دارد. نصیریان برای توضیح این موضوع به تجربه سریال «میوه ممنوعه» اشاره می‌کند و می‌گوید پس از پخش آن، مدیر شبکه دو نامه‌هایی از نمایندگان مجلس را به گروه نشان داده بود که در آنها از ساخت سریال انتقاد شده بود.
او برای آینده تئاتر ایران، استعداد هنرمندان را امیدوارکننده می‌داند، اما معتقد است این حوزه به آزادی عمل بیشتر و حمایت اجرایی متناسب با نیازهای تولید نیاز دارد.
نگاه علی نصیریان به سریال‌های تلویزیونی امروز
نصیریان از میان مجموعه‌هایی که در آنها بازی کرده، «میوه ممنوعه» و «شهرزاد» را از آثار مورد علاقه خود می‌داند و از حسن فتحی به عنوان سریال‌سازی توانمند یاد می‌کند.
او همچنین سریال «جیران» را که در آلمان و هنگام دیدار با پسرش تماشا کرده، اثری قابل قبول توصیف می‌کند و می‌گوید تلویزیون و به‌ویژه شبکه نمایش خانگی در زمینه سریال‌سازی پیشرفت‌های خوبی داشته‌اند.
از نگاه این بازیگر پیشکسوت، ادامه این مسیر به آزادی بیشتر و حمایت از کارهایی نیاز دارد که برای تولید به کمک اجرایی احتیاج دارند. او در نهایت بر این باور است که تئاتر و سینما، مانند بناهای تاریخی، بخشی از شناسنامه فرهنگی ایران هستند و حفظ کیفیت آنها اهمیت زیادی دارد.
